Tijdens mijn reizen en vakanties speelt architectuur een belangrijke rol bij de plekken die ik wil zien. Ik kan lang kijken naar de vormgeving van een gebouw, de gekozen materialen en de manier waarop een architect een ontwerp in zijn omgeving heeft ingepast. Soms is een gebouw vooral mooi door zijn lijnen en details. Een andere keer vind ik het op het eerste gezicht zelfs behoorlijk lelijk, maar is het tegelijkertijd zo bijzonder dat ik er toch gefascineerd naar blijf kijken.
Architectuur kom je overal tegen. Niet alleen in grote steden, al vind je daar vanzelfsprekend wel de grootste concentratie aan bijzondere gebouwen. Ook een museum aan de rand van een park, een opvallend woonhuis, een concertzaal of zelfs een kantoorgebouw kan voor mij een reden zijn om ergens bewust naartoe te lopen of mijn reisroute iets aan te passen.
Sommige architecten herken je bijna meteen aan hun stijl. Een aantal daarvan mag ik tot mijn persoonlijke favorieten rekenen. Denk aan Antoni Gaudí, Zaha Hadid en Frank Gehry. Het zijn architecten die zich weinig aantrekken van het idee dat een gebouw vooral uit rechte muren, voorspelbare hoeken en een traditionele gevel moet bestaan.
Vooral het werk van Frank Gehry trekt tijdens mijn reizen regelmatig mijn aandacht. Zijn gebouwen lijken soms eerder enorme sculpturen dan traditionele bouwwerken. Zijn architectuur wordt deels gerekend tot het deconstructivisme en deels tot het postmodernisme. Golvende metalen gevels, scheve lijnen, onverwachte vormen en materialen die afhankelijk van het licht steeds anders ogen: je kunt er moeilijk achteloos aan voorbijlopen.
Inmiddels heb ik verschillende ontwerpen van Frank Gehry tijdens mijn reizen met eigen ogen kunnen bekijken. Andere staan nog nadrukkelijk op mijn lijstje. Het Guggenheim Museum in Bilbao is het bekendste project van deze Canadees-Amerikaanse architect. Vorig jaar overleed Frank Gehry op 96-jarige leeftijd. Hij mag tot de meest invloedrijke architecten van de afgelopen decennia gerekend worden.
Bekijk dit overzicht maar eens van de bekendste gebouwen die door Frank Gehry ontworpen zijn. Een deel daarvan heb ik met eigen ogen kunnen aanschouwen; de rest hoop ik tijdens toekomstige reizen te kunnen bezoeken.
Guggenheim Museum – Bilbao
Het Guggenheim Museum in Bilbao is zonder twijfel het bekendste ontwerp van Frank Gehry. Het museum opende in 1997 en staat aan de oever van de Nervión, op een plek die daarvoor vooral een industrieel karakter had. Gehry ontwierp er een gebouw van titanium, glas en kalksteen, met nauwelijks een rechte lijn in de buitengevel. Afhankelijk van het weer en de stand van de zon ziet het titanium er iedere keer anders uit.
Bij dit gebouw gaat het voor mij dan ook niet alleen om het museum zelf. De buitenkant is minstens zo interessant. Vanaf verschillende plekken rond de Nervión krijg je telkens een ander beeld van het gebouw. Sommige delen lijken op enorme metalen schubben, andere op de vormen van een schip. Het Guggenheim werd bovendien zo belangrijk voor de ontwikkeling en het imago van Bilbao dat later de term ‘Bilbao-effect’ ontstond voor steden die met opvallende architectuur een economische en toeristische impuls proberen te creëren.
Walt Disney Concert Hall – Los Angeles
Wie het Guggenheim in Bilbao kent, zal waarschijnlijk meteen iets vertrouwds zien in de Walt Disney Concert Hall in Los Angeles. Ook hier gebruikte Gehry grote gebogen metalen vlakken die als losse elementen over en langs elkaar lijken te bewegen.
De concertzaal werd in 2003 geopend en is de thuisbasis van het Los Angeles Philharmonic. Het gebouw staat in Downtown Los Angeles en vormt daar een flink contrast met de veel rechter en zakelijkere architectuur eromheen. Van een afstand lijkt het misschien één groot metalen object, maar zodra je eromheen loopt zie je hoeveel verschillende vormen, hoeken en doorgangen Gehry in het ontwerp verwerkt heeft.
Fondation Louis Vuitton – Parijs
Aan de westkant van Parijs staat sinds 2014 een van de bekendste latere ontwerpen van Frank Gehry: de Fondation Louis Vuitton. Je vindt het museum in het Bois de Boulogne, aan de rand van de Jardin d’Acclimatation.
Opvallend zijn vooral de twaalf enorme glazen ‘zeilen’ rond het gebouw. Daarvoor werden 3.600 afzonderlijke glaspanelen gebruikt. Onder die glazen constructie bevindt zich een veel witter gebouw dat uit duizenden panelen van vezelversterkt beton bestaat. Gehry wilde een gebouw maken dat onder invloed van licht en tijd steeds anders overkomt. Dat effect is duidelijk zichtbaar wanneer je om het gebouw heen loopt.
Dancing House – Praag
Het Dancing House in Praag laat zien dat Gehry niet altijd enorme musea of concertgebouwen nodig had om een opvallend ontwerp neer te zetten. Samen met de Tsjechische architect Vlado Milunić ontwierp hij twee bouwdelen die tegen elkaar lijken te bewegen.
Het gebouw wordt daardoor ook wel Fred and Ginger genoemd, een verwijzing naar dansers Fred Astaire en Ginger Rogers. Vooral de glazen toren lijkt zich naar zijn stenen buurman toe te buigen. Het gebouw werd in 1996 voltooid en staat aan de Moldau. Tussen de overwegend historische architectuur van Praag is het contrast groot. Precies daarom vind ik het een van de interessantste moderne gebouwen van de stad.
Neuer Zollhof – Düsseldorf
Voor een ontwerp van Frank Gehry hoef ik gelukkig niet altijd ver te reizen. In de MedienHafen van Düsseldorf staan drie door hem ontworpen gebouwen die samen Neuer Zollhof vormen. Ze werden eind jaren negentig gebouwd tijdens de grootschalige transformatie van het voormalige havengebied.
De drie gebouwen hebben ieder een totaal ander uiterlijk. Het ene is wit, een ander heeft een bakstenen gevel en het middelste gebouw is bekleed met glanzend metaal. Vooral dat spiegelende middendeel valt op, omdat de omliggende gebouwen en lucht voortdurend in de gevel weerspiegeld worden.
Wat ik hier zo interessant aan vind, is dat geen van de drie gebouwen op zichzelf lijkt te staan. Ze reageren visueel op elkaar. Loop je door de MedienHafen, dan verandert hun onderlinge verhouding telkens.
Vitra Design Museum – Weil am Rhein
Het Vitra Design Museum in het Duitse Weil am Rhein behoort tot de eerdere grote werken van Frank Gehry in Europa. Het museum werd in 1989 geopend en is een stuk minder uitbundig dan projecten die hij later zou ontwerpen.
Toch zie je hier al duidelijk zijn hand. De witte volumes lijken in elkaar te grijpen en delen van het gebouw staan onder vreemde hoeken ten opzichte van elkaar. In plaats van het glanzende titanium dat later zo kenmerkend werd, domineert hier wit pleisterwerk.
Het museum staat op de Vitra Campus, waar overigens nog veel meer architectuur van bekende ontwerpers te zien is. Daardoor is dit voor mij zo’n plek waar je niet alleen voor één gebouw naartoe zou moeten gaan.
Museum of Pop Culture – Seattle
Aan de voet van de Space Needle in Seattle staat een gebouw waarbij Gehry behoorlijk ver is gegaan met zijn voorliefde voor vervormde lijnen. Het huidige Museum of Pop Culture, vaak afgekort tot MoPOP, opende in 2000 als het Experience Music Project.
De gevel bestaat uit enorme gebogen metalen oppervlakken in verschillende tinten en kleuren. Gehry liet zich voor het ontwerp onder andere inspireren door elektrische gitaren en de energie van rockmuziek. Vanuit vrijwel iedere hoek ziet het gebouw er anders uit.
Het is waarschijnlijk ook een van die ontwerpen waar je van moet houden. Ik kan me prima voorstellen dat iemand het verschrikkelijk vindt. Tegelijkertijd is het moeilijk te ontkennen dat het gebouw precies doet wat Gehry vaak met zijn architectuur bereikte: je kijkt ernaar.
8 Spruce Street – New York
In New York liet Frank Gehry zien dat zijn ideeën ook op een wolkenkrabber toegepast konden worden. 8 Spruce Street, ook bekend als New York by Gehry, is een ruim 260 meter hoge woontoren in Lower Manhattan.
De basisvorm van de toren is vrij conventioneel. De gevel is dat absoluut niet. Verticale stroken roestvrij staal golven over het gebouw, waardoor het lijkt alsof er rimpelingen door de gevel lopen. Vooral door het wisselende zonlicht ontstaat voortdurend een ander beeld.
Tussen de vele wolkenkrabbers van Manhattan is het daarmee een gebouw dat zich zonder enorme versieringen toch duidelijk onderscheidt.
Biomuseo – Panama-Stad
Het Biomuseo in Panama-Stad wijkt alleen al door het kleurgebruik behoorlijk af van veel andere ontwerpen van Frank Gehry. Geen overwegend zilver, wit of glas, maar grote daken in felle kleuren die kriskras over elkaar lijken te liggen.
Het museum staat op de Amador Causeway, met aan de ene kant uitzicht richting Panama-Stad en aan de andere kant de toegang tot het Panamakanaal. Het gebouw vertelt het verhaal van de biodiversiteit van Panama en de enorme invloed die het ontstaan van de landengte op de natuur wereldwijd heeft gehad.
Het Biomuseo opende in 2014 en heeft nog een bijzondere status binnen het werk van Gehry: het is zijn eerste en enige gerealiseerde gebouw in Latijns-Amerika.
Dr Chau Chak Wing Building – Sydney
Een gebouw waarvan de gevel bijna lijkt te zijn gesmolten. Zo zou ik het Dr Chau Chak Wing Building in Sydney waarschijnlijk het snelst omschrijven. Het gebouw behoort tot de University of Technology Sydney en werd in 2015 geopend.
Vooral de golvende bakstenen gevel heeft het gebouw bekendgemaakt. Gehry gebruikte hier geen enorme oppervlakken titanium of roestvrij staal, maar baksteen. Door de stenen in gebogen patronen te verwerken ontstond een gevel die van een afstand bijna zacht lijkt.
Het is voor mij een goed voorbeeld van hoe herkenbaar Gehry’s manier van ontwerpen is, terwijl hij tegelijkertijd totaal andere materialen kon gebruiken.
Gehry Residence – Santa Monica
Een veel kleiner gebouw, maar wel een belangrijke plek binnen het oeuvre van Frank Gehry. Eind jaren zeventig verbouwde hij zijn eigen woonhuis in Santa Monica.
In plaats van het bestaande huis simpelweg te moderniseren, bouwde hij er als het ware een nieuwe constructie omheen. Hij gebruikte materialen die destijds nauwelijks met hoogwaardige architectuur geassocieerd werden, zoals golfplaat, multiplex en metalen gaas.
Daarmee ontstond een soort architectonisch experiment waarin het oorspronkelijke huis gedeeltelijk zichtbaar bleef. Veel ideeën die Gehry later op veel grotere schaal zou gebruiken, zijn hier al terug te zien.
Hotel Marqués de Riscal – Elciego
Midden tussen de wijngaarden van Rioja Alavesa staat misschien wel een van de vreemdste plekken waar je een ontwerp van Frank Gehry verwacht. In het kleine Baskische plaatsje Elciego staat het Hotel Marqués de Riscal, onderdeel van het gelijknamige wijnbedrijf.
Boven het gebouw liggen grote golvende stroken titanium die in zilver, roze en goud zijn uitgevoerd. Vooral tussen de wijngaarden en de veel traditionelere bebouwing van Elciego is het contrast enorm. Het hotel lijkt bijna boven het landschap te zweven.
Het ontwerp werd in 2006 geopend en vormt het opvallendste onderdeel van de Ciudad del Vino van Marqués de Riscal. Juist de combinatie van moderne architectuur, een historisch wijnbedrijf en het landschap van Rioja Alavesa maakt dit voor mij een gebouw dat ik graag eens met eigen ogen wil bekijken.
